Cennetin İsimleri: Adn, Firdevs ve Me'va Farklı Mekanlar mı?

Soru: Kur'an'da geçen Adn, Firdevs ve Me'va gibi ifadeler gerçekten ayrı ayrı, katmanlı cennet isimleri midir yoksa cennetin farklı güzelliklerini anlatan sıfatlar mıdır? Dahası Kur'an tamamen öte dünyaya ait (gaybî) ve insanın hayal gücünü aşan hakikatleri anlatırken, neden kökeni farklı dillere dayanan kelimeler veya doğrudan dünyevi nesneler kullanır? Kur'an'ın "Firdevs" diyerek vadettiği o muazzam cennet, aslında Perslerin saray bahçesinden mi ibarettir? Öte dünyaya ait bir metin, neden başka kültürlerin dünyevi kavramlarına ihtiyaç duyar?

Cevap: Halk arasında farklı cennetler olarak bilinen bazı isimler dolaşır. Adn, Firdevs, Me’vâ, Naîm, Dârüsselâm gibi ifadeler, çoğunlukla tamamen ayrı ayrı cennet adlarıymış gibi kabul görür. Ancak Kur'an'ın diline daha yakından ve teknik bir açıyla bakıldığında ana kavramın "cennet" olduğu; diğer ifadelerin ise çoğu zaman cenneti niteleyen vasıflar, yani sıfatlar olduğu görülür.

Cennet kelimesi köken olarak bahçe, yeşillik, örtülü ve sık bitkili yer anlamlarına gelir. Kur'an bu kelimeyi dünya hayatındaki bahçeler için de, ahiretteki mükâfat yurdu için de kullanır. Ahiret bağlamında ele alındığında da temel kelime yine cennettir.

Örneğin "Cennet-i Adn" dendiğinde bu, "Adn adında tamamen ayrı bir fiziksel bölge vardır ve cennet tam olarak orasıdır." şeklinde anlaşılmak zorunda değildir. Adn daha çok cenneti niteleyen, onun kalıcılığını ifade eden bir sıfat olarak düşünülmelidir. Aynı şekilde "Cennet-i Naîm" nimetlerle dolu cenneti, "Me’vâ" varılacak veya sığınılacak güvenli yeri, "Dârüsselâm" ise selamet ve esenlik yurdunu ifade eder.

Ancak meseleyi "Bunlar birbirinden tamamen kopuk, farklı coğrafî cennetlerdir." veya "Bunlar sadece mecazi sıfatlardır" gibi iki keskin uca indirgememek gerekir. Özellikle "Firdevs" kelimesi bu bağlamda oldukça önemli ve istisnai bir yere sahiptir.

Kur'an'da ve sahih hadis geleneğinde Firdevs'e daha özel bir vurgu yapılır. Nitekim sahih rivayetlerde Hz. Peygamber'in "Allah'tan istediğinizde Firdevs'i isteyin." buyurduğu ve Firdevs'in cennetin en yüce mertebesi olduğu belirtilir. Peki bu özel ve en yüksek makamın isminin, etimolojik olarak eski Farsça/Persçe kökenli olduğu ve "etrafı duvarla çevrili, korunaklı saray bahçesi" anlamına geldiği iddialarını nasıl okumalıyız?

Firdevs kelimesinin, eski İranî dil çevresinde "korunaklı/çevrili bahçe" anlamındaki kelime ailesiyle ilişkili olduğu yaygın şekilde kabul edilir. Arapçada "p" sesiyle "f" sesi arasındaki dönüşüm göz önüne alındığında, Batı dillerindeki "paradise" (cennet) kelimesinin de aynı kökle ilişkili olması muhtemeldir. Fakat bir kelimenin kökeninin farklı bir dile veya etimolojik geçmişe dayanması, onun Kur'an'daki anlamını küçültmez; aksine Kur'an muhatapların bildiği bir kelimeyi vahyin anlam dünyası içinde yüceltir. Kur'an'da Firdevs geçtiğinde, "Araplar İran saray bahçelerini gördü ve Cenab-ı Hak bunu ahiret cenneti gibi sundu." demek basitçe ve çok yanlış bir yaklaşım olur. Kelimeler diller ve kültürler arasında dolaşır; Kur'an ise o kelimeyi kendi vahiy bağlamı içinde yepyeni ve en yüce makamı ifade eden bir anlam dünyasına oturtur.

Cennetteki elbiseler için kullanılan "istabrak" kelimesindeki mantık da tamamen aynıdır. Kalın brokar, kalın ipekli ve son derece kıymetli kumaş anlamlarına gelen bu kelime de başka bir coğrafyadan veya ticari kültürden Arapçaya geçmiş olabilir. Ancak bu, cennette dünyadaki anladığımız şekliyle bir kumaş ticareti yapılacağı veya ipek dokunacağı anlamına gelmez. Bu kelime lüksü, güzelliği, rahatlığı ve kıymeti çağrıştırdığı için, o dönemin muhataplarının dilinde oldukça anlamlıdır ve ilahi mesajın iletilmesinde bir araç olarak kullanılır.

"Sırat" ve "burç" kelimeleri için de benzer bir durum söz konusudur. Sırat kelimesinin Latince/Roma yol kültürüyle (strata), burç kelimesinin ise Avrupa şehir adlarındaki burk/kale köküyle (burg) ilişkili olması güçlü bir ihtimaldir. Durum böyle olsa bile, bu Kur'an açısından bir problem teşkil etmez. Diller sürekli olarak birbirlerinden kelime alıp verirler. Araplar Roma yollarını görüp taş döşenmiş, düzgün yollar için bu kelimeyi benimsemiş olabilir. Bu kelime Kur'an'da geçtiğinde kelimenin kökenine değil, onun vahiy bağlamındaki derin anlam ve mesajına odaklanmak daha mantıklı olacaktır.

İşte tam bu noktada şu ilkeyi hatırlamamız ve meseleye bu perspektiften bakmamız gerekir: Kur'an insanlara bilmedikleri, görmedikleri gaybî hakikatleri anlatırken, onların bildikleri ve günlük hayatta kullandıkları kendi dillerini araç olarak kullanır. Cennet ve cehennem tasvirlerinin temelinde de bu ilke yatar. İnsanlar "ateş" denince şömine ateşini veya yakan bir odun ateşini düşünebilirler. "Zincir" denince bildiğimiz demir halkaları, "muz, nar veya meyveler" denince dünyada yediği meyveleri düşünebilir. Fakat ahiret nimetlerinin ve azabının asıl hakikati dünyadaki nesnelerle birebir, fiziksel olarak aynı olmak zorunda değildir. İnsan, bildiği ve tanıdığı kelimeler vasıtasıyla henüz bilmediği ve kavrayamayacağı kadar büyük hakikatlere yönlendirilir.

Bu durumu,daha önce hiç görülmemiş bir hayvanın tarif edilmesine benzetebiliriz. Bir insan hiç görmediği bir hayvanı ancak bildiği hayvanlara benzeterek anlatabilir. "Tam alnından tek boynuz çıkan, biraz ineğe benzeyen ama ondan çok daha hızlı koşan bir hayvan" tarif edildiğinde, bu tarif zamanla efsanevi "tek boynuzlu at" figürüne dönüşebilir. Görmeyen birine tarif yapılırken mecburen bilinen kelimeler kullanılır fakat bu, tarif edilen o yüce hakikatin bizim günlük hayatta bildiğimiz nesneyle birebir aynı olduğu anlamına gelmez.

Allah'ın sıfatları, melekler, cennet ve cehennem gibi tüm gaybî meselelerde insanın sınırlı kelime dağarcığı kullanılır. Fakat o kelimelerin işaret ettikleri hakikati bütünüyle kuşattığını, tam olarak kapsadığını sanmak büyük bir hata olur. Tıpkı hayatında hiç polis copu görmemiş bir yaşlıya copun "meşe odunundan biraz farklı, vurunca çok acıtan ama kolay taşınabilir bir şey" şeklinde tarif edilmesi gibi, gaybî hakikatler de insan dilinin sınırları ve algı kapasitesi içinde tarif edilir.

Bu yüzden Adn, Firdevs, Me’vâ, Naîm gibi Kur'anî ifadeleri okurken ne onları tamamen dünya hayatına indirgeyip basitleştirmeli ne de her bir sıfatı birbirinden bağımsız, özel birer isim gibi teknikleştirmeliyiz. Kur'an cenneti farklı yönleriyle, güzellikleriyle ve mertebeleriyle niteler. Bu nitelemeler kelimelerin ötesinde, ahiret hakikatini insanın algı dünyasına yaklaştıran, ona sezdiren ilahi pencerelerdir.