Cennetin Kapıları Sadece Müslümanlara mı Açık?
Soru: İslam’a göre Ehli Kitap’ın ahirette kurtuluşu mümkün müdür? Tarih boyunca İslam düşüncesinde bu konuyla ilgili nasıl bir yaklaşım vardı?
Cevap: Ehli Kitap, Kur'an'ın kendi ilahi mesajının uzantısı olarak kabul ettiği toplulukları tanımlamak için kullandığı bir kavramdır. Bu tanım İslam düşünce tarihinin en başından itibaren, Müslümanların zihinlerini şekillendiren bir kavram olmuştur.
Klasik Teolojik Yaklaşımlar
İslam düşüncesinde Ehli Kitap'a yönelik geliştirilen tutumların zemininde kurtuluş (necat) doktrinleri yer alır. Bir bireyin ya da topluluğun ahiretteki konumuna dair geliştirilen teolojik akıl yürütmeler, onlarla dünyada kurulacak ilişkinin niteliğini de doğrudan belirlemiştir.
Müslümanlar arasındaki yaygın görüşe göre, İslam'ı nihai din olarak kabul etmeyen Ehli Kitap mensuplarının cehenneme gideceğine inanılır. Bu yaklaşım, İslam'ın önceki şeriatları neshettiği (hükmünü kaldırdığı) ve dolayısıyla Peygamber Efendimiz’in (sas) peygamberliğine iman etmenin kurtuluş için mutlak bir ön şart olduğu anlayışına dayanır.(1) Bu katı çerçeve, tarihsel süreçte pek çok Müslüman topluluğun zihninde temel referans noktası olmuştur.
Ancak bu hâkim görüşün yanında, felsefe geleneğinde daha “geniş” bir bakış da var. İbn Sînâ, ahiret/maad bahislerinde, hakikate ulaşamamış ama kötüleşmemiş “sade/saf” insanlar için ayrı bir değerlendirme yapılabileceğini konuşur. Bu tipleri bazen “sade/saf nefisler” (الساذجة) ve “safdiller” (البُلْه) gibi ifadelerle anılan bir gruba yakın görür: Yani adam ne derin felsefî bilgiye ulaşmış, ne de inatla gerçeğe kafa tutmuş; sadece imkânı, kapasitesi ya da şartları sınırlı kalmış.(2) Buradaki ana fikir şu: “Bile bile inat eden” (muânid) biriyle, şartları yüzünden ulaşamayanı aynı kefeye koymamak gerekir. Bu yüzden İbn Sînâ’nın çizdiği resimde, bu tarz insanların tamamen azapla anılması yerine, daha hafif/ara bir hâl, en azından “elemden uzak bir rahatlık” ihtimali düşünülür.
Gazâlî ise bu meseleyi felsefî bir çerçeveden değil, daha doğrudan “tebliğ” meselesi üzerinden ele alır: Bir insana İslam’ın mesajı gerçekten nasıl ulaştı? Ulaştı mı, hiç ulaşmadı mı, yoksa çarpık/yanlış bir hâlde mi ulaştı? Ona göre kişinin sorumluluğunu belirleyen ana nokta burasıdır.
• Fetret Ehli Kavramı: Gazali, İslam’ın mesajından hiç haberdar olmayan veya mesajı doğru ve ikna edici bir şekilde duymamış olan kişileri "fetret ehli" (vahiy kesintisi döneminde yaşayanlar) olarak tanımlar.(3) Örneğin, Müslümanlara komşu olmayan ve İslam hakkında ancak bozulmuş ya da düşmanca bilgiler edinebilen topluluklar bu kategoriye girer. Gazali'ye göre bu kişiler, hakikati reddetmiş sayılmayacakları için sorumlu tutulmazlar ve affedilmeleri beklenir.
• Bilginin Rolü: Bu perspektife göre kurtuluş için önemli olan, İslam mesajının sadece kulakla duyulması değil, akıl ve kalple anlaşılabilecek bir netlikte ve önyargısız bir şekilde bireye ulaşmasıdır. Eğer mesaj kişinin zihninde onu reddetmeyi makul kılacak kadar tahrif edilmiş bir şekilde sunulmuşsa, o kişinin sorumluluğu ortadan kalkar.
İmam Gazali’nin ortaya koyduğu prensipleri tarih boyunca ve günümüzde farklı Ehli Kitap toplulukları için bir mercek olarak kabul etmek mümkündür.
Bu klasik tartışmaların modern dönemdeki en çarpıcı yansımalarından biriyse Bediüzzaman Said Nursi'nin görüşlerinde görülür. Bediüzzaman; Gazali'nin "fetret" yaklaşımını genişleterek, özellikle savaş ve felaket dönemlerinde mazlum olarak ölen dindar Hristiyanların, kendi dinlerine olan samimi bağlılıkları ve çektikleri acılar sebebiyle ahirette bir nevi manevi şehit sayılabileceklerini ifade eder.(4) Bu, kurtuluş doktrinini sadece bilgiye değil aynı zamanda mazlumluk ve samimiyet üzerinden ilahi adalete bağlayan önemli bir yaklaşımdır.
Tüm bunlara ek olarak Kur'an'ın "Ehli Kitap" kategorisini özel olarak zikretmesinin onlara farklı bir statü tanıdığını ifade edebiliriz. Her şeyin en doğrusunu Allah bilir ancak kibir gibi kasıtlı bir red durumu olmaksızın, kendi peygamberleri olan Hz. Musa ve Hz. İsa'nın getirdiği tevhid inancına samimiyetle bağlı kalmaya çalışan bir Hristiyan veya Yahudi, kendi dininin monoteist özüne sadakati sayesinde kurtuluşa erebilir.
Bireysel Samimiyet ve Ahlaki Duruşun Rolü: Newton Örneği
Teolojik tartışmaları soyut doktrinlerin alanından çıkarıp bireylerin vicdani ve ahlaki seçimleri zeminine taşımak, Ehli Kitap meselesine dair anlayışı derinleştiren önemli bir adım olacaktır. Bir önceki bölümde İmam Gazali'nin ilahi mesaja erişimin niteliği üzerinden kurduğu teorik çerçeve, bu bölümde incelenecek olan Isaac Newton örneği üzerinden pratik hayat çerçevesinde ele alınacaktır.
Isaac Newton örneği, kendi kültürel havzası içinde bozulmamış hakikati arayan bir zihnin çarpıcı bir tablosunu sunar. (5) Newton'un teolojik notları incelendiğinde şu unsurlar dikkat çeker:
• Tevhid Hassasiyeti (Anti-Trinitarian Duruş): Newton, yaşadığı dönemin hakim Hristiyan inancı olan Teslis'i (Üçleme) reddetmiş ve bunu Hristiyanlığın özüne sonradan sokulmuş bir şirk (idolatry) unsuru olarak görmüştür. İncil'in tahrif edildiğine dair ciddi araştırmalar yapmış ve Tanrı’nın birliği (Tevhid) inancına sıkı sıkıya bağlı kalmıştır. Bu inancını o dönemde idam veya hapis cezası riski taşıdığı için gizli tutmak zorunda kalmış ancak eserlerinde bu saf inancı savunmuştur.
• İslam'a Bakışı: Newton İslamiyet'i putperestlikten uzak, saf bir monoteizm (tek tanrıcılık) örneği olarak incelemiştir. Hristiyanlığın teslis ile yozlaştığını düşünen Newton, İslam'ın yükselişini ve yayılışını, yozlaşmış Hristiyan dünyasına karşı Tanrı'nın gönderdiği bir uyarı ve ilahi bir ceza olarak yorumlamıştır. Peygamber Efendimiz’in (sas) getirdiği dinin, kendi dönemindeki Kilise öğretisinden daha rasyonel ve tevhide daha uygun olduğunu fark etmiştir.
• Zeka ve İhlas: Elindeki kısıtlı kaynaklara (Latince Kur'an mealleri ve tarih kitapları) ve İslam dünyasına dair yaşadığı dönemdeki yaygın önyargılara rağmen Newton'un ulaştığı fikirler, onun sadece zekasını değil hakikate olan samimi sadakatini de gösterir. O atalarının dinini körü körüne taklit etmek yerine, vicdanının ve aklının gösterdiği tevhid yolunu seçmiştir.
Özetle, kurtuluş sadece formel olarak din değiştirmeye bağlı değildir. Bireyin kendi hakikat arayışındaki samimiyeti (ihlas) ve ahlaki tutarlılığı (salih amel) da bu yolda önemli bir rol oynar. Kurtuluş sadece dogmatik bir aidiyet meselesi olarak değil, aynı zamanda bir vicdan ve ihlas meselesi olarak ele alınmalıdır.
Kimlik İnşası ve Cehaletin Etkisi
Dini meseleler yalnızca kutsal metinlerin yorumlanmasından ibaret değildir. Kur’an ve sünnet gibi vahyin tertemiz kaynağından çıkan bilgiler insanların içine doğdukları toplumsal dinamikler, cehalet seviyesi veya kimlik krizleri gibi sosyo-tarihsel faktörlerden de derinden etkilenirler. Ehli Kitap'a yönelik dışlayıcı tutumların arkasında yatan ve genellikle göz ardı edilen toplumsal sebepleri analiz etmek meselenin künhünü anlamak için önem arz etmektedir.
Karşıtlık Üzerinden Kurulan Kimlikler
En önemli sosyolojik dinamiklerden biri, bir topluluğun kendi kimliğini ancak teolojik bir "öteki" yaratarak, yani bir düşman üzerinden tarif edebilmesi eğilimidir. Bu durum, maalesef zihinsel ve manevi bir yetersizliğin göstergesi olarak ortaya çıkar.
• Müslüman bir topluluk, kendi dini kimliğinin anlamını ve gücünü, ancak "Ehli Kitap kötüdür ve cehennemliktir." gibi dışlayıcı ve mutlak ifadelerle sağlamlaştırabiliyorsa bu durum o kimliğin içsel bir derinlikten çok, dışsal bir karşıtlığa dayandığını gösterir.
• Bu dinamik, farklı tarihsel bağlamlarda da gözlemlenir. Örneğin, El Kaide gibi grupların kendi Sünni kimliklerini ancak Şiilere karşı savaşarak pekiştirmeye çalışması, "sekteryan kimlik inşası"nın modern bir örneğidir. Bu yaklaşım, ötekini şeytanlaştırarak kendi varoluşuna bir anlam katma çabası olarak okunabilir.
Eğitimsizlik ve Zihinsel Kilitlenme
Osmanlı toplumunda, Hz. Peygamber'in okuryazarlığa verdiği büyük öneme rağmen (örneğin Bedir esirlerinin okuma öğretme karşılığında serbest bırakılması(6)), halk genelinde bir okuma-yazma seferberliğinin yapılmamış olması bir "zihin kilitlenmesi" örneği olarak eleştirilebilir. Bu tarihsel zemin, Kur'an'ın nüanslı ve kapsayıcı mesajlarının avam tarafından anlaşılamamasına ve bunun yerine "biz ve onlar" şeklindeki basit, dışlayıcı ve çatışmacı teolojik formülasyonların halkta kök salmasına neden olmuştur. İnce ayrımları yapamayan bir zihin için en kolay yol "biz ve onlar" şeklindeki katı ayrımlara sığınmaktır.
Bu sosyolojik faktörler, Kur'an'ın Hristiyanlar için kullandığı "yumuşak huylu," "şefkatli" ve "bilgiye önem veren" gibi olumlu ifadelere rağmen, tarihsel pratikte neden bu ifadelerin göz ardı edilip düşmanca tutumların hakim olabildiğini açıklamaktadır. Toplumsal kimlik krizleri ve cehalet, metnin ruhunu gölgede bırakarak daha basit ve çatışmacı yorumları ön plana çıkarmıştır.
Sonuç: Yeniden Değerlendirme İhtiyacı
İncelenen tarihsel ve teolojik perspektifler, Ehli Kitap ile ilişkilerin sadece geçmişe ait bir tartışma olmadığını, aksine bugünün dünyasında barış ve bir arada yaşama kültürü için kritik anlamlar taşıdığını göstermektedir.
Bediüzzaman Said Nursi'nin yaklaşımı, bu bağlamda sadece ahiret kurtuluşuyla sınırlı kalmayıp, dünyevi bir stratejiye de dönüşür. Modern dönemde yaygınlaşan ateizm ve materyalizme karşı Nursi "Müslüman İseviler" kavramsallaştırmasıyla, dindar Hristiyanlarla ittifak yapılması gerektiğini savunur. Ona göre ortak düşman olan inançsızlığa karşı, aradaki teolojik tartışmaları (niza) bırakıp "Kelime-i Sevâ" (ortak kelime) etrafında birleşmek elzemdir. Bu, düşmanlık yerine ortak değerler üzerinden bir kimlik inşa etme çabasıdır.
Günümüzde Sünni İslam dünyasının en köklü otoritesi olan Ezher, bugün Şeyh Ahmed el-Tayyib öncülüğünde teolojik hakikat iddiasını korumakla birlikte, pratikte "İnsanlığın Kardeşliği" (Human Fraternity) vizyonunu benimsemiştir.(7) Ezher ekolü, Ehli Kitap mensuplarını "tekfir" (dinden çıkmış sayma) ve çatışma diliyle değil; "Fıkhu'l-Ayş" (Birlikte Yaşama Hukuku) prensibiyle kucaklamayı tercih eder. Bu yaklaşım, teolojik farklılıkları yok saymadan, insani ve ahlaki zeminde küresel bir barış projesi sunar.
İslam düşüncesinde Ehli Kitap'a yönelik yaklaşımın tek bir kalıba veya mutlak bir hükme sığdırılamayacağı açıkça görülmektedir. Bu yaklaşım tarih boyunca farklı faktörlerin etkileşimiyle şekillenen dinamik bir spektrum arz eder:
• Teolojik Doktrinler: Kur'an ve Sünnet'in yorumlanmasındaki farklılıklar, dışlayıcı veya kapsayıcı yaklaşımların temelini oluşturmuştur.
• Bireysel Vicdan: Newton örneğinde görüldüğü gibi bireyin samimiyeti, ahlaki duruşu ve hakikate yönelme çabası, formel aidiyetlerin ötesinde bir değere sahiptir.
• Sosyo-Politik Koşullar: Kimlik inşası süreçleri, eğitim seviyesi, cehalet ve toplumsal krizler, teolojik metinlerin yorumlanışını derinden etkileyerek pratikteki tutumları belirlemiştir.
Dipnotlar
1-) Bu görüşün temeli olarak genellikle şu ayetler referans gösterilir: "Şüphesiz Allah katında din İslâm’dır." (Âl-i İmrân, 3/19) ve "Kim İslâm’dan başka bir din arama çabası içine girerse, bilsin ki bu kendisinden asla kabul edilmeyecektir..." (Âl-i İmrân, 3/85). Klasik tefsir geleneğinde Taberî ve İbn Kesîr gibi müfessirler, bu ayetleri diğer dinlerin hükmünün kalktığına (nesh) delil saymışlardır.
2-) İbn Sînâ, el-İşârât ve’t-Tenbîhât eserinin 'Mutluluk ve Güzellik' (el-Behce ve’s-Sa‘âde) başlığını taşıyan 8. Namat'ında bu konuyu işler. Ona göre akli yetkinliğe ulaşamamış ama kötü huylarla da kirlenmemiş 'saf nefisler' (en-nüfûsu’s-sâzice) ve 'safdiller' (el-bülh), ahirette tam bir aklî saadete erişemeseler de, hayal güçleri (kuvve-i mütehayyile) vasıtasıyla cismani lezzetlere benzer bir tür rahatlığa kavuşabilirler ve ilahi rahmetten pay alabilirler.
3-) Gazâlî, Faysalu’t-Tefrika beyne’l-İslâm ve’z-Zendeka adlı eserinde kurtuluş bahsini ele alırken insanları üç sınıfa ayırır: 1) Daveti hiç duymayanlar (Mazurdurlar). 2) Daveti sahih biçimde duyup inatla reddedenler (Cehennemliktirler). 3) Daveti, peygamberin şahsiyetini ve mesajını çirkinleştiren yalanlarla (örneğin 'yalancı birisi' olarak) duyanlar. Gazâlî, Türkler ve Romalılar (Rumlar) üzerinden örnek vererek, İslam’ı tahrif edilmiş bir surette tanıyan bu üçüncü grubun da, gerçeği araştırma imkanı bulamadıkları takdirde birinci grup gibi (fetret ehli) değerlendirilip affedileceğini umduğunu belirtir. (Bkz. Gazâlî, Faysalu’t-Tefrika, nşr. Süleyman Dünya, Kahire, s. 84).
4-) Bediüzzaman Said Nursi, 'Müslüman İseviler' kavramını ve dindar Hristiyanlarla dinsizliğe karşı ittifak projesini Mektubat (15. Mektup) ve Lem'alar (20. Lem'a) adlı eserlerinde temellendirir. Savaş ve felaket dönemlerinde masum Hristiyanların çektiği acıların onlara 'bir nevi şehitlik' kazandırabileceği yorumunu ise Kastamonu Lahikası'nda (özellikle II. Dünya Savaşı şiddetlendiği dönemde yazdığı 75. ve 105. mektuplar civarında) dile getirir.
5-) Newton'un Teslis (Üçleme) karşıtı görüşleri ve İslam'a dair değerlendirmeleri, ölümünden sonra ortaya çıkan "Yahuda Yazmaları" (Yahuda Ms.) olarak bilinen teolojik notlarında görülmektedir. Bu konuda bkz: Snobelen, Stephen D., "Isaac Newton, Heretic: The Strategies of a Nicodemite" (British Journal for the History of Science). Newton, İznik Konsili'ni ve Athanasius'u Hristiyanlığı bozmakla suçlamıştır.
6-) Bu olay, İslam tarihinin en temel siyer kaynaklarından İbn Hişâm'ın "es-Sîretü’n-Nebeviyye" adlı eserinde ve İbn Sa’d'ın *"et-Tabakât"*ında "Bedir Gazvesi Sonuçları" bahsinde yer alır.
7-) Bu vizyonun en somut belgesi, 4 Şubat 2019’da Abu Dabi’de Ezher Şeyhi Ahmed el-Tayyib ile Papa Franciscus tarafından imzalanan 'İnsanlığın Kardeşliği Belgesi'dir. Ezher Şeyhi, bu ve benzeri konuşmalarında azınlıklar fıkhı yerine Vatandaşlık (Muwatanah) ve Birlikte Yaşama Fıkhı (Fıkhu’l-Ayş) kavramlarını öne çıkararak, ilişkileri teolojik çatışma zemininden hukuki ve insani zemine taşımayı hedefler