Hakiki Türklerde Zulüm Damarı Yok mudur?
Soru: Bediüzzaman Said Nursi'nin “...hakiki Türklerde zulmetmek damarı yoktur...” sözünü nasıl anlamalıyız? Bu bir alegori mi, yoksa reel bir mana mı kastediliyor? (1)
Kısa Cevap: Bu ifade literal anlamda değişmez bir hakikat olarak okunamaz. Çünkü zulmetmek ya da zulmetmemek kişinin ırkî/genetik koduna veya salt gördüğü eğitime indirgenebilecek bir mesele değildir, esasen irade ile ilgilidir. Nitekim Ebu Leheb ile Efendimiz (sas) aynı soy havzasında, çok yakın genetik benzerliklerde bulunabilir; buna rağmen biri hidayetin zirvesi diğeri zulmün ve inkârın sembolü olmuştur. Keza Hz. Nuh’un (as) oğlu da peygamber hanesinde yetiştiği hâlde zalimlerdendir.(2) Bu örnekler, zulüm damarı gibi ifadelerin biyolojik/etnik determinizm şeklinde değil, başka bir düzlemde anlaşılması gerektiğini gösterir.
Giriş ve Metodolojik Çerçeve
Bu cümleyi sağlıklı bir zeminde değerlendirebilmek için meseleyi iki farklı açıdan ele almak gerekir: Birincisi, "Hakiki Türklerde zulmetmek damarı yoktur." sözünü kendi başına duran, bağımsız bir önerme olarak okumak; ikincisi ise bu sözü bizzat Bediüzzaman Said Nursi'nin belirli bir bağlamda dile getirdiği bir ifade olarak incelemektir. Biz bu yazıda öncelikle ikinci kısmı, yani sözün bağlamını ve yazarın maksadını merkeze alacağız.
Bunun temel bir gerekçesi vardır. Bediüzzaman'ın kendisinin de metin okumalarına dair belirttiği çok önemli bir metodolojik hakikat şu şekildedir: “'Söylenene bak, söyleyene bakma' söylenilmiştir. Fakat ben derim: Kim söylemiş? Kime söylemiş? Ne içinde söylemiş? Niçin söylemiş? Söylediği sözü gibi dikkat etmek, belâgat nokta-i nazarından lâzımdır, belki elzemdir.”(3)
Metni bağlamıyla okuma zorunluluğu, yalnızca Bediüzzaman'a özgü yahut klasik İslami ilimlere mahsus bir yaklaşım da değildir. Modern anlam bilimi ve yorumbilim de bunu zorunlu kılar. Örneğin Charles Sanders Peirce’e göre anlam, semiyotik bir süreçtir ve bir işaret yalnızca bir şeyi temsil etmekle kalmaz; aynı zamanda bir yorumlayıcıda yeni bir anlam üretir. Bu yüzden gösterge üçlü bir yapıya sahiptir: işaret (sign), gönderme yaptığı nesne (object) ve yorumlayıcının zihninde oluşan anlam etkisi (interpretant). Anlam, sabit ve kapalı bir içerik değildir; hermeneutik açıdan bakıldığında her yorum yeni bir interpretant üretir ve bu süreç potansiyel olarak sonsuzdur. Dolayısıyla bir sözün ya da işaretin anlamı, yalnızca biçimsel yapısından değil, temsil ettiği şeyle kurduğu ilişkiden ve onu yorumlayan öznenin bulunduğu bağlamdan doğar. Semiyotik süreç ile hermeneutik yorum burada iç içe geçer.
İşte tam da bu felsefi ve metodolojik zorunluluktan hareketle döneme baktığımızda şunu görürüz: Bediüzzaman’ın Yeni Said döneminde, oturup bir mevzuyu baştan sona sistematik biçimde kaleme aldığı yahut dikte ettirdiği eser sayısı görece azdır. Bu dönemdeki metinlerin büyük kısmı mektubat, sorulara verilen cevaplar, lahika mektupları gibi esas itibariyle o an cereyan eden bir iletişimden doğmuştur.(4)
Bu formun belirgin bir avantajı vardır: Metinler çoğu zaman fıtrî, canlı ve hâle tam uygun bir dil taşır; muhatabın ihtiyacına göre şekillenir. Fakat aynı özellik bazı riskleri de beraberinde getirir: Yer yer ifade keskinleşebilir, bağlamın yüküyle genellemeler ortaya çıkabilir; hatta kimi cümleler umumi ilkelerle yüzeyde çelişiyor gibi görünebilir. Bu sebeple bazı okurlar bu tür pasajları pragmatik/oportünist bir tonla değerlendirmeye yönelebilir. Oysa bu tür yanlış anlaşılmaların asıl sebebi, metnin yazılış amacının ve bağlamının göz ardı edilerek okunmasıdır.
Sözün Kaynağı, Tarihî Bağlamı ve Stratejik Boyutu
Bu sözü sağlıklı değerlendirmenin ilk adımı, onu soyut bir metin olarak değil, bir eylem ve strateji olarak okumaktan geçer.
1-) Hatırat Dili ve İletişimsel Zemin: Bu spesifik cümlenin en çarpıcı formu, doğrudan kaleme alınmış bir eserden ziyade, talebesi Mustafa Sungur’un hatıralarında aktarılan bir sohbette geçmektedir.(5) Hatırata göre Üstad, kendisine yapılan eziyetleri değerlendirirken, "Ben bakıyorum; kim bana zulmediyor… çünkü hakiki Türklerde zulmetmek damarı yoktur" minvalinde konuşmuştur. Sözün bir sohbet esnasında sözlü kültürün ve o anki halet-i ruhiyenin doğallığı içinde söylenmiş olması, onun katı bir sosyolojik teoremden ziyade duruma ve muhataba özgü pratik bir mesaj taşıdığını gösterir.
2-) Savaşın Gölgesi, İhanet Psikolojisi ve Kripto Kimlikler: Bu pratik mesajın neye karşılık geldiğini anlamak için Kurtuluş Savaşı sonrası yılların yüksek tansiyonlu atmosferine bakmak şarttır. O yıllarda milliyetçilik akımı devlet eliyle güçlü bir şekilde tahkim ediliyordu. Birinci Dünya Savaşı ve Milli Mücadele yıllarında, özellikle Anadolu coğrafyasında Rum ve Ermeni unsurlarla yaşanan sert çatışmalar, mukateleler ve göçler toplumda derin travmalar yaratmıştı. Daha önce asırlarca beraber olunan komşularla yaşanan bu kanlı süreçler, ihanet duygusuyla birleşerek çok daha güçlü ve yıkıcı duygusal reaksiyonlar doğurmuştur. Bu tarihî realiteler zihinlerde taptazeyken, yalnızca hayatta kalmak niyetiyle veya o günlerin hengâmesinde kötü niyetlerle dışarıdan Müslüman/Türk görünüp kimliğini gizleyen (dönme/kripto) grupların varlığı da dönemin önemli bir gerçekliğiydi. "Kimliğini gizleyen zalimler" senaryosu, o günün toplumsal hafızasında güçlü bir karşılık buluyordu.
3-) İrşad Metodu ve Stratejik Bir Kıskaç Olarak Cümle: Böylesine karmaşık bir dönemde hukukun tıkandığı, evrensel "insan hakları" veya "maznun (zanlı) hakları" gibi kavramların geniş halk kitleleri ya da lokal eşraf tarafından entelektüel olarak anlaşılamayacağı bir vasatta Bediüzzaman stratejik bir dil kullanmıştır. Bu tutum bir açıdan Hz. Peygamber'in (sas) "Eşlerini dövenler sizin hayırlılarınız değildir" (6) şeklindeki irşad metodunu andırır. Normal şartlarda vicdan taşıyan bir insanın zaten eşine veya bir başkasına zulmetmekten kaçınması gerekir. Ancak zulmü normalleştiren, rahatça eziyet edebilen dönemin resmi görevlilerine veya yerel güç odaklarına karşı saf vicdana seslenmenin pek de bir faydası kalmamıştır. Hukuki açıdan da yapılabilecekler sınırlıdır.
İşte tam bu noktada Bediüzzaman dehasını konuşturarak; milliyetçilerin "Türkler çalışkandır, doğrudur, adildir." gibi aslında hedef gösteren ama var olan bir hakikati anlatıyor gibi ifade edilen popüler söylemlerinin yanına, kimsenin itiraz edemeyeceği bir önerme daha ekler: "Türkler zulmetmez."
Bu ifadeyle insanların zihnindeki kendisine dair evliya ve maneviyat büyüğü fikrini de birleştirerek "Ben dikkat ettim, bana zalimce davrananlar aslında gerçek Türk değil; kimliğini gizleyen dönmeler (kripto Ermeni veya Rumlar) olmalı." alt mesajını verir. Bu stratejik hamle pek çok alt seviye resmi görevliyi veya lokal güç kaynağını duygusal olarak "Türk idealine" uymaya, yani adalete ve insafa mecbur bırakacak bir zihinsel durum oluşturur. Toplumsal olarak aktarılabilir ve anlaşılabilir olan bu dil; tam da Üstad’ın “kime, hangi makamda” söylemiyle uyuşan, muhatabın anlayış seviyesi de gözetilerek verilmiş ideal bir "Zulmetme!" mesajıdır.
Önermenin Kendi Başına İncelenmesi
Sözün tarihî bağlamını, söyleyenin stratejisini ve dönemin psiko-sosyal şartlarını bu şekilde tespit ettikten sonra; şimdi cümleyi bağlamından bağımsız, kendi başına duran bir önerme olarak incelemeye geçebiliriz:
1-) Bu ifade ihbar için değil, ikna içindir: Bu cümle bir hakikati soğukkanlı biçimde bildirmekten ziyade, muhatabı belirli bir ahlâkî yöne çekmek maksadı taşır. Yani niyet “Türkler böyledir.” diye öğretici bir tespit yapmak değil; “Zulmetmeyin!” çağrısını, muhatabın aidiyet duygusuna dokunan bir dille teşvik etmektir. Bu açıdan cümle bir etnisite raporu değil, bir irşad üslûbu olarak okunmalıdır. Bu ifadeler tarihindeki kahramanlarla ve maneviyat büyükleriyle gurur duyan bir millete, "O gurur duyduğunuz büyükleriniz (hakiki Türkler), zulme tenezzül edecek kimseler değildi." diyerek insaf sahibi insanları doğru yola iletme çabası olarak görülebilir.
2-) Pozitif bir gözlem değil, normatif bir teklif: Bediüzzaman burada olanı tarif eden pozitif bir önerme kurmuyor, olması gerekeni ima eden normatif bir çerçeve sunuyor.(7) Yani cümlenin yükü, “Türkler zulmetmez.” gibi test edilebilir bir genelleme olmaktan ziyade, “Türklük iddiası taşıyan kişi zulme yanaşmamalı; zulüm bu iddiayla bağdaşmaz.” şeklinde bir tavsiye ve etik ideal taşır. Böyle okununca, cümlenin maksadı daha anlaşılır hâle gelir.
3-) “Hakiki Türkler” ifadesinin problemli oluşu: Burada asıl düğüm hakiki sıfatının açtığı kapıdadır. “Hakiki Türk” ifadesi ilk bakışta anlamlı bir ayrım gibi görünse de, kendi başına bağımsız bir önerme olarak yakından bakıldığında ciddi bir belirsizlik üretir.
i) No True Scotsman (Gerçek İskoç) denilen safsataya(mantık hatası) kapı aralar.(8)
Kişinin hoşumuza gitmeyen davranışını, tanımı yeniden yazarak dışarı atma imkânı doğar. Mantık şöyle işler:
“Gerçek Türk askerdir.”
“Ama Bülent askerlik yapmak istemiyor."
“O hâlde Bülent gerçek Türk değil.”
Bu tarz bir akıl yürütme tanımı sabitlemek yerine, her itiraza göre değiştirir. Sonuçta “hakiki Türk” kavramı ölçü veren bir terim olmaktan çıkar, istenmeyeni dışlayan elastik bir etikete dönüşür.
ii) “Hakiki Türk”ün tanımı muğlaktır; sınırı nerede başlar, nerede biter?
“Orta Asya’dan gelenler” denirse Anadolu’daki Türkçe konuşan nüfusun genetik bileşenleri karmaşıktır; sık dile getirilen bazı araştırma bulgularına göre Orta Asya kökenli genetik katkı çoğu zaman sınırlı oranlarda zikredilir.(9) Bu durumda hakikilik iddiasını soy çizgisine bağlamak, kavramı daha da problemli hâle getirir. Üstelik mesele sadece etnik kökenle de bitmez: Pratikte “Türk” denince çoğu kişi istemeden de olsa kültür ve din üzerinden bir eleme yapar; hatta “Müslüman olmayan Türkleri Türk saymama” gibi yaklaşımlar da görülebilir. Bu ise “hakiki Türk” kavramını bir taraftan etnisiteye, öte taraftan dine ve kültüre bağlayan fakat bunların hiçbirini net biçimde tarif edemeyen bulanık bir alana taşır.
Sonuç olarak bu hususlar cümlenin literal ve evrensel bir iddia olarak değil; bağlamı içinde muhatabı zulümden uzaklaştırmaya dönük, stratejik bir retorik ve ahlâkî telkin olarak anlaşılmasının çok daha tutarlı olduğunu göstermektedir.
Dipnotlar
1-) Bediüzzaman Said Nursî, Emirdağ Lâhikası, c. 2 (İstanbul: Envar Neşriyat, [baskı yılı]), 176; ayrıca bkz. Bediüzzaman Said Nursî, Şuâlar (İstanbul: Envar Neşriyat, [baskı yılı]), “On Dördüncü Şuâ,” [sayfa].
2-) İlgili kıssalar için bkz: Kur'an-ı Kerim, Tebbet Suresi (Ebu Leheb) ve Hud Suresi, 42-46. ayetler (Hz. Nuh’un oğlu).
3-) Muhakemat, İkinci Makale (Unsuru'l-Belagat), On İkinci Mesele.
4-) Yeni Said dönemi eserlerinin karakteristiği ve mektup formu üzerine sosyolojik bir analiz için bkz: Şerif Mardin, Bediüzzaman Said Nursi Olayı: Modern Türkiye'de Din ve Toplumsal Değişim, İletişim Yayınları.
5-) Necmeddin Şahiner, Son Şahitler, 4. Cilt (Mustafa Sungur'un hatıraları bölümü).
6-) Ebû Dâvûd, Sünen, “Nikâh,” bab 42, hadis no. 2146.
7-) Felsefede Olan (Is) ve Olması Gereken (Ought) arasındaki bu ayrım, David Hume'un meşhur Hume Yasası (Is-Ought Problem) olarak bilinir. Metin Bediüzzaman Said Nursi'nin ifadesini bir durum tespiti (is) değil, bir ahlaki gereklilik (ought) olarak okumayı önerir. David Hume, A Treatise of Human Nature, bk. III, pt. I, §1.8-) "No True Scotsman" (Gerçek İskoçyalı) safsatası, bir grubun üyesinin yaptığı kötü eylemden sonra "Gerçek bir X bunu yapmaz." diyerek grubun tanımını anlık olarak değiştirip sorumluluktan kaçma hatasını ifade eder.
Ayrıca kavramın mantık safsataları literatüründeki kullanımı için bkz. Hans V. Hansen, “Fallacies,” Internet Encyclopedia of Philosophy
9-) Anadolu'nun genetik yapısının homojen bir Orta Asya kökeninden ziyade, yerli Anadolu halkları ile Orta Asya'dan gelen göçlerin bir sentezi olduğu bilimsel çalışmalardan anlaşılmaktadır. Genetik araştırmalar Orta Asya kaynaklı genetik katkının oranını %10-15 ila %30 bandında (çalışılan belirteçlere göre) göstermekte; baskın unsurun yerel Akdeniz/Anadolu havuzu olduğunu vurgulamaktadır. Bkz: Cinnioğlu, C., et al. (2004). "Excavating Y-chromosome haplotype strata in Anatolia." Human Genetics, 114(2); Hodoğlugil, U., & Mahley, R. W. (2012). "Turkish Population Structure and Genetic Ancestry." Annals of Human Genetics, 76(2).