Porselen Yemek Takımlarında Kemik Külü Kullanımı ve Dini Hükmü
Soru: Yemek takımı porselenlerinde hayvan kemiği tozu veya külü kullanıldığı bilinmektedir. Özellikle "Bone China" (kemik porseleni) adı verilen türlerde bu durum söz konusuyken, "New Bone" olarak adlandırılan alternatiflerinde hayvansal madde kullanılmadığı ifade ediliyor. Hayvansal maddelerin (kemik tozu vb.) üretim aşamasında kimyasal işlemlerden geçtiği göz önüne alındığında, bu tabak ve eşyaların kullanılması dini açıdan haram mıdır?
Cevap: Hayır, haram değildir ve kullanılmasında dini açıdan bir sakınca bulunmamaktadır. Bu durumun temel nedeni İslam fıkhındaki "istihale" (başkalaşım / kimyasal değişim) kuralıdır.[1] Hanefi mezhebine göre, içerisinde kan dolaşımı olmadığı için ölmüş hayvanların kemikleri temiz kabul edilir. Domuz aslen pis olduğu için hariç tutulmuş ve domuz dışı tüm hayvanların kemikleri için temiz hükmü verilmiştir. [2]
Bir maddenin dini hükmü, onun mevcut durumuna ve taşıdığı özelliklere göre belirlenir. Porselen üretiminde kullanılan hayvan kemikleri, çok yüksek derecelerde (1200°C ve üzeri) fırınlanarak yanar ve kül veya toz hâline gelir.[3] Bu ağır kimyasal ve fiziksel işlemler sonucunda kemik, aslî yapısını ve biyolojik özelliklerini tamamen kaybederek yepyeni bir maddeye (seramik/porselen hammaddesine) dönüşür.
Günlük hayattan pratik bir örnekle açıklamak gerekirse porselen hâline gelmiş bir madde, doğadaki hiçbir canlının gıda olarak algılayamayacağı ve tüketemeyeceği bir sertliğe ve inorganik yapıya bürünmüştür. Artık ortada kemik veya et hükmünde bir hayvansal gıda değil taşlaşmış yeni bir madde vardır. İslam hukukuna göre, aslen necis (pis) veya haram olan bir madde bile bu şekilde kimyasal bir değişime uğrayıp özünü kaybederse temiz (tahir) kabul edilir.
Dolayısıyla:
- İçeriğinde ağır işlemlerden geçmiş kemik külü barındıran "Bone China" ürünlerin mutfak eşyası olarak kullanılması caizdir.
- İçeriğinde zaten herhangi bir hayvansal madde barındırmayan "New Bone" porselenlerin kullanılması da aynı şekilde tamamen uygundur.
[1]: İbn Âbidîn, Reddü’l-Muhtâr ale'd-Dürri'l-Muhtâr, Taharet (Temizlik) Bahsi. Klasik fıkıh kaynaklarında, necis/pis bir maddenin fırınlanarak kül olması, sabuna dönüşmesi veya tuz gölüne düşüp tuza dönüşmesi gibi yapısal bir değişime (istihale) uğraması durumunda temiz (tahir) hale geleceği belirtilir.
[2]: Serahsî, el-Mebsût, 1/46; Merğînânî, el-Hidâye, 1/34. Hanefi fıkhına göre, içine kan nüfuz etmeyen ve hayat eseri taşımayan kemik, tırnak, boynuz ve kıl/tüy gibi uzuvlar (domuz hariç) hangi hayvana ait olursa olsun aslen temiz kabul edilir.
[3]: "Bone China" (Kemik Porseleni) Üretim Standartları. Bu porselenlerin üretiminde hayvan kemikleri önce et ve yağlardan arındırılır, ardından 1000°C ile 1250°C arasındaki yüksek sıcaklıklarda fırınlanır. Bu işlem (kalsinasyon) sonucunda kemikteki tüm organik hücresel yapılar yok olur ve geriye inorganik bir yapı olan kalsiyum fosfat külü kalır.